De Moord op Olof Palme

Complottheorieën

Moord op Olof Palme alweer opgelost?

En alweer is de moord op Olof Palme opgelost. De dader zou in de toenmalige Sovjet-Unie zijn “opgeleid” en kwam naar verluidt in 1985 naar Zweden. De man zou banden hebben met een internationaal drugsnetwerk. Spannend. Maar hoe serieus moeten we dit nemen?

De bronnen van deze nieuwe theorie zijn Jan-Henrik Barrling en Valter Kegö, twee oud-medewerkers van de Zweedse veiligheidsdienst Säpo. “Nieuw” is een relatief begrip: ze hebben de hypothese al in 1989 op papier gezet, drie jaar na de moord. Omdat ze lange tijd gehouden waren aan geheimhoudingsplicht mochten ze er pas onlangs over praten met de Palmegroep, het rechercheteam dat de moord al dertig jaar onderzoekt. Daarbij overhandigden ze tachtig bladzijden met tot voor kort geheim onderzoeksmateriaal uit de late jaren tachtig.

Dag Andersson, leider van de Palmegroep, houdt zich op de vlakte over de theorie van Kegö en Barrling en wil alleen kwijt dat het materiaal wordt onderzocht.

Wie zijn Kegö en Barrling?

De pijl markeert de plaats van de moord op Palme. Foto: politie Zweden.

De pijl markeert de plaats van de moord op Palme. Foto: Rijkspolitie Zweden

De twee vroegere Säpo-agenten hielden zich in de jaren tachtig onder meer bezig met het afluisteren van de Sovjet-diplomaat Vladimir Nezjinskij. Die zou in de moordnacht aan de telefoon en tegen zijn vrouw uitspraken hebben gedaan die erop wezen dat hij wist dat Palme zou worden vermoord. Het afluisteren van de diplomaat lag politiek erg gevoelig en dus werd het materiaal van de Säpo geheim verklaard. Toch lekten delen ervan uit in de media. Nezjinskij ontkende daarop de aantijgingen in een interview met de Zweedse televisie.

Barrling en Kegö waren al in het prille begin betrokken bij het onderzoek naar de moord op de Zweedse premier. Ze behoorden tot de gangmakers van het zogeheten PKK-spoor. De twee waren ervan overtuigd dat Koerdische separatisten van de PKK premier Palme hadden vermoord. De twee Säpo-mannen leverden hand- en spandiensten aan de clandestiene opsporingsdienst van de sociaaldemocratische spindoctor Ebbe Carlsson, die dezelfde theorie aanhing. Diens activiteiten leidden tot een ophefmakende affaire, waarbij Barrling en Kegö samen met enkele anderen werden veroordeeld voor het smokkelen van afluisterapparatuur. (meer…)

Mediacircus rond Olof Palme draait door

Dertig jaar na de moord op Olof Palme slaan de twee grootste kranten van Zweden mekaar met “nieuwe onthullingen” om de oren. De liberale tabloid Expressen en de sociaaldemocratische concurrent Aftonbladet proberen elkaar al een week of twee de loef af te steken met artikelen en online-tv-uitzendingen over de onopgeloste “moord van de eeuw”. Maar is er ook werkelijk wat nieuws te lezen? Nauwelijks.

De Zweedse premier Olof Palme werd op 28 februari 1986 doodgeschoten. Een eenduidig antwoord op de vraag wie het deed, is er niet. De moord is voor de Zweden na al die jaren niet alleen een trauma, maar ook een spannend gezelschapsspel en een commerciële melkkoe. Talloos zijn de mensen die menen de dader en/of diens motief te kennen, en dat kan tot vermakelijke en ook verhitte discussies leiden op internetforums en blogs. Het meest populaire forum zit op de website Flashback.org. De belangrijkste “draad” over de moord op Palme telt, als ik dit schrijf, 70.584 bijdragen verdeeld over 5883 webpagina’s die samen 7.108.620 keer zijn bekeken. Wie het allemaal wil lezen, heeft aan een paar weken vakantie niet genoeg.

De kranten spelen hierop in. Elk jaar, rond de verjaardag van de moord, publiceren ze weer wat “nieuws”. Meestal opgewarmde oude hap die dan via tendentieuze koppen op de voorpagina’s aan de man wordt gebracht. Je hoopt dat je iets nieuws krijgt, betaalt je 18 kronen voor Expressen of Aftonbladet, en wordt beloond met een verhaal waar bitter weinig in staat. Beide kranten zijn intussen ook halve tv-zenders die online nieuws brengen en ook daar passen ze met succes de kunst van de verleiding toe. (meer…)

Palme: de Kennedy-moord van Europa

De moord op Olof Palme is meer dan eens de Europese tegenhanger van de moord op John F. Kennedy genoemd: een misdaadmysterie dat de politie zo goed als opgegeven heeft en in leven wordt gehouden door zich murw debatterende hobbyisten van wie velen nog een griepgolf zien als een door de CIA georkestreerde epidemie. Wie was het? Welk complot deugt niet? En natuurlijk, de retorische vraag: was het toeval dat… Vul zelf maar in. Vermoedelijk kent u het stramien. Maar waar zijn de overeenkomsten en verschillen tussen de moorden op Palme en Kennedy?

De figuur

John F. Kennedy

John F. Kennedy

De ene was president van de VS en ging dood op 22 november 1963, de ander premier van Zweden en stierf op 28 februari 1986. In beide gevallen ging het om de hoogste politicus van het land. Kennedy had de looks en de vrouwen, Palme was geen filmster maar plakte goed op het scherm en had volgens hardnekkige geruchten ook een paar vrouwen, naast zijn wettelijke echtgenote welteverstaan. Kennedy was een bovengemiddeld redenaar, de scherpgetongde Palme was in Europa zelfs onklopbaar in die discipline. De mensen hielden van Kennedy, anderen haatten hem. Palme riep soortgelijke reacties op.

Meer? Ze waren beiden van welgestelde komaf en maar meenden het goed met de kleine man. Ze waren bovendien allebei aanwezig op de begrafenis van Kennedy. De ene in de kist, de andere als vertegenwoordiger van de Zweedse regering.

Een bibliotheek vol moordboeken

De Koninklijke Bibliotheek in Stockholm geeft honderd treffers als je in de catalogus zoekt op “Palmemordet” (de moord op Palme). Zoveel Zweedse boeken zijn er al die geheel of gedeeltelijk over de dood van de premier gaan. Dan zwijgen we nog over de duizenden krantenartikelen, de tientallen documentaires en een paar miljoen webpagina’s die allemaal proberen een tipje van de sluier op te lichten, meestal met één grote mistbank als resultaat.

Over JFK zijn ongetwijfeld nog meer bladzijdes volgepend (ik heb de moed noch de tijd om ze te tellen), maar er zijn dan ook meer Amerikanen dan Zweden. Kennedy sprak natuurlijk ook een wat groter publiek aan dan Palme, die alle goede bedoelingen ten spijt toch maar een Zweed was.

Fanatieke vrijetijdsdetectives

De afdeling JFK in de Amerikaanse bibliotheek is samengesteld uit het nalatenschap van serieuze journalisten en nog meer minder serieuze hobbyisten. Ook de moord op Palme heeft een heel leger “privatspanare” op de been gebracht, zeg maar privéspeurders. Vaak zijn het oudere heren, niet zelden van sociaaldemocratische huize, die (begrijpelijk overigens) teleurgesteld zijn over het politieonderzoek. De privéspeurders hielden vroeger van iedere vorm van humor verstoken onderonsjes op rondvaartboten om hun hersenspinsels uit te wisselen. Ze beroofden tussendoor de politie van haar nachtrust door ze te bestoken met niet altijd even relevante vragen over de kledingsmaak van verdachte xy en de buikvliesontsteking van politieman ab. (meer…)

Olof Palme en de Bende van Nijvel

Twee moordmysteries vieren binnenkort hun dertigste verjaardag. Op 28 februari 2016 is het drie decennia geleden dat de moord op Olof Palme werd gepleegd. Iets eerder, 9 november 2015, is het dertig jaar sinds de Bende van Nijvel haar laatste misdrijf pleegde, voor zover bekend althans. De daders zijn in beide gevallen nooit gepakt. De misdrijven zijn zelfs met elkaar in verband gebracht, bijvoorbeeld in een nieuw boek van de Zweedse journalist Gunnar Wall.

Op 7 maart 1986, een week na de dood van Palme, meldde de secretaris van de Zweedse ambassade in Brussel zich bij het politieteam in Stockholm. Hij liet weten dat hij in contact stond met een tipgever van de Belgische politie. Die informant zou in november 1985 hebben gesproken met een zekere Jean-Claude, een voormalige soldaat van het vreemdelingenlegioen. De Zweedse recherchebaas Tommy Lindström, in eigen land een levende legende onder vakgenoten, zou hem later omschrijven als een “beroepsmoordenaar”.

Volgens de tipgever had Jean-Claude de leiding in een aantal hold-ups op warenhuizen; de Bende van Nijvel was gespecialiseerd in bloedige overvallen op supermarkten. Deze zware jongen zou zich rond het tijdstip van de moord op Palme in Zweden hebben bevonden met als opdracht om een Europees staatsman te doden. De enige Europese staatsman die in deze week het leven liet in Zweden was Olof Palme.

Davril of Darville?

Het verhaal ging dat Jean-Claude, die in Brazilië zou wonen, nooit zonder een .357 Magnum de straat op ging: hoogstwaarschijnlijk het type revolver waarmee Palme werd gedood. De tipgever wist dat Jean-Claude in verbinding stond met de Franse terreurgroep Action Directe en de Duitse RAF. Zijn activiteiten zouden worden gefinancierd door diamanthandel met onder meer Zuid-Afrika. (meer…)

“Wilt u Olof Palme doodschieten?”

Een vrachtwagenchauffeur die de vraag kreeg om de Zweedse premier dood te schieten en een vroegere staatssecretaris die rept over een geheime politieactie op de fatale avond: de moord op Olof Palme zorgt deze week weer voor headlines in Zweden. Maar is het sop de kool wel waard?

De nieuwe “onthullingen” over de onopgeloste moord, nu bijna dertig jaar geleden, komen van Gunnar Wall. Deze Zweedse journalist heeft een nieuwe boek geschreven, Konspiration Olof Palme, dat morgen uitkomt. Het is de derde dikke pil die Wall over het onderwerp publiceert en hij geldt dan ook als een kenner, als het op de moord op Palme aankomt.

Wall heeft een serieuzere reputatie dan het uitdunnende legertje “privé-speurders” dat zich al drie decennia tussen de soep en de aardappelen met de “moord van de eeuw” bezighoudt. Wat Wall schrijft, wordt in Zweden ernstig genomen. Hij werkt dan ook als een magneet op eenieder die iets over de moord wil vertellen.

De chauffeur en de directeur

konspiration-olof-palmeIn het nieuwe boek vertelt hij over een vroegere vrachtwagenchauffeur en ondernemer uit het Noord-Zweedse Luleå. In de periode voor de moord had deze man een eigen transportbedrijf dat kantoor hield in een gebouw waar ook de politie en de Zweedse veiligheidsdienst Säpo onderkomens hadden. Hij raakte bevriend met een man die daar eveneens werkte en directeur was van een of andere firma. Een zonderling figuur schijnbaar, die van wapens hield en de indruk wekte betrokken te zijn bij geheimzinnige activiteiten van de politie.

Deze directeur maakte er geen geheim van dat hij Palme haatte. Hij vertelde de vrachtwagenchauffeur dat hij een lokaal zocht in de buurt van Palmes woning om de premier te kunnen schaduwen. Nadat hij naar verluidt een dergelijk lokaal had gevonden, vroeg hij de vrachtwagenchauffeur of hij de premier wilde doodschieten. Die weigerde en hoorde naderhand van de directeur dat iemand anders de klus zou klaren. (meer…)

De wilde fantasieën van Leif GW Persson

Death of a Pilgrim gezien? De Zweedse tv-serie over de moord op Olof Palme is gebaseerd op het werk van schrijver Leif GW Persson. In Zweden is Persson een soort halfgod als het gaat om de moord op Palme. Telkens als er een nieuwe theorie of een nieuw spoor over “het misdrijf van de eeuw” de media haalt, wordt Persson (en vaak alleen hij) om zijn mening gevraagd.

Voor ingewijden zijn de opinies van Persson nooit verrassend. Hij heeft immers zijn eigen theorie. Nagenoeg alles wat daarin niet past, kan op een lauwe, negatieve reactie rekenen. De luie Zweedse media laten het daar dan bij. Maar hoe geloofwaardig zijn Perssons opvattingen over de toedracht van de moord?

Trilogie en dvd

Leif GW Persson.

Leif GW Persson. Foto: Notwist.

Persson, van huis uit criminoloog, schrijft thrillers en een aantal van die boeken is ook in Nederland verkrijgbaar. Hij heeft zijn hypothese over de moord op Palme geventileerd in een trilogie, waarvan met name het laatste deel Vrije Val (oorspronkelijke titel: Faller fritt som i en dröm) het misdrijf uitvoerig behandelt.

Vrije Val en het eerste deel van de trilogie, Tussen het verlangen van de zomer en de kou van de winter (Zweedse titel: Mellan sommarens längtan och vinterns köld), stonden aan de basis van de tv-reeks En Pilgrims Död die in Nederland onder de Engelse titel Death of a Pilgrim op dvd verscheen.

Persson, die vroeger in het bestuur zat van de Zweedse politie, gebruikt fictie om zijn theorie te ontvouwen over de moord. Daarmee is op zich weinig mis. Het vervelende is alleen dat de gemiddelde Nederlandse lezer (of kijker van de tv-serie) niet weet waar de feiten in het verhaal eindigen en de fantasie begint. Helaas is er nogal wat aan te merken op de versie van Persson.

De minuut van Persson

Cruciaal in Perssons hypothese is de vluchtweg van de dader. De moordenaar van Palme rende de straat Tunnelgatan in. Daar werd hij gezien door getuige Lars, een toevallige voorbijganger die achter een bouwkeet wegdook om zich voor de dader te verstoppen. Lars zag de man vervolgens de 89 traptreden naar de op een heuvelrug gelegen Malmskillnadsgatan beklimmen. Tegen de tijd dat de moordenaar boven kwam zette Lars de achtervolging in. (meer…)

Was er een huurmoordenaar uit Zuid-Afrika in Stockholm?

Het Zuid-Afrikaspoor is nog maar eens opgerakeld, dit keer door schrijver Sten Flygare. Hij meent dat de beruchte Zuid-Afrikaanse huurmoordenaar Eugene de Kock op 28 februari 1986 in Stockholm was. Kortom: op de avond dat Olof Palme werd vermoord. De Kock ontkent dat hij ooit in Zweden is geweest.

Mysterieuze reiziger op Arlanda

De mysterieuze man op Arlanda. Beeld: SVT

Flygare is bepaald niet de eerste die gelooft dat Zuid-Afrika achter de moord op de Zweedse premier zat. Al kort na het misdrijf kreeg de politie diverse tips die in deze richting wezen. De informatie was echter nooit concreet en in veel gevallen pure desinformatie.

Palme was in zijn tijd een van de weinige westerse regeringsleiders die het apartheidssysteem in Zuid-Afrika openlijk verfoeide. Zweden steunde de zwarte bevrijdingsbeweging ANC niet alleen mondeling, maar ook financieel. Volgens aanhangers van het Zuid-Afrikaspoor werd Palme vermoord omdat hij een gevaar vormde voor het voortbestaan van de apartheid. (meer…)